എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട നാട്ടുകാരേ, നമസ്കാരം. ‘മൻ കി ബാത്തിന്റെ’ മറ്റൊരു എപ്പിസോഡിൽ നിങ്ങളോടൊപ്പം ചേരുന്നതിൽ എനിക്ക് സന്തോഷമുണ്ട്. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിൽ തിരക്കിലായിരിക്കുമ്പോഴും, നിങ്ങളുടെ കത്തുകളിലൂടെയും സന്ദേശങ്ങളിലൂടെയും, രാജ്യത്തിന്റെയും പൗരന്മാരുടെയും നേട്ടങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സന്തോഷങ്ങൾ നമ്മൾ പരസ്പരം പങ്കിട്ടു. ഇത്തവണ, രാജ്യത്തിന്റെ അത്തരമൊരു സുപ്രധാന നേട്ടത്തോടെ നമുക്ക് ‘മൻ കി ബാത്ത്’ ആരംഭിക്കാം.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ഭാരതം എല്ലായ്പ്പോഴും ശാസ്ത്രത്തെ രാജ്യത്തിന്റെ പുരോഗതിയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചാണ് കാണുന്നത്. ഇതേ ചിന്തയോടെയാണ്, നമ്മുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞർ സിവിൽ ന്യൂക്ലിയർ പ്രോഗ്രാം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്നത്. അവരുടെ ശ്രമങ്ങൾ രാഷ്ട്രനിർമ്മാണത്തിന് ഗണ്യമായ സംഭാവന നൽകുന്നു. ഇത് നമ്മുടെ വ്യാവസായിക മേഖലയുടെ വളർച്ചയ്ക്കും ഊർജ മേഖലയ്ക്കും ആരോഗ്യമേഖലയ്ക്കും വളരെ ഗുണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഭാരതത്തിന്റെ സിവിൽ ന്യൂക്ലിയർ പ്രോഗ്രാം, കൃഷിക്കാർ മുതൽ ആധുനിക നൂതനാശയവിദഗ്ധർ വരെയുള്ള എല്ലാവരെയും വളരെയധികം സഹായിച്ചിട്ടുണ്ട്. സുഹൃത്തുക്കളേ, കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, നമ്മുടെ ന്യൂക്ലിയർ ശാസ്ത്രജ്ഞർ മറ്റൊരു പ്രധാന നേട്ടത്തിലൂടെ ഭാരതത്തിന്റെ യശസ്സ് ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു. തമിഴ്നാട്ടിലെ കൽപ്പാക്കത്തുള്ള ഫാസ്റ്റ് ബ്രീഡർ റിയാക്ടർ ക്രിട്ടിക്കാലിറ്റി കൈവരിച്ചിരിക്കുന്നു. ക്രിട്ടിക്കാലിറ്റി ഒരു സ്റ്റേജാണ്. ഇതിൽ ഒരു റിയാക്ടർ ആദ്യമായി സെൽഫ് സസ്റ്റെയിനിംഗ് ന്യൂക്ലിയർ ചെയിൻ റിയാക്ഷനിൽ വിജയം കൈവരിക്കുന്നു. ഇത് അർത്ഥമാക്കുന്നത് റിയാക്ടർ ഓപ്പറേഷൻ ഫേസിലെത്തി എന്നാണ്. ഭാരതത്തിന്റെ ആണവോർജ്ജ യാത്രയിലെ ഒരു നാഴികക്കല്ലാണിത്. ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം ആണവ റിയാക്ടർ പൂർണ്ണമായും തദ്ദേശീയ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ചാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്നതാണ്.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ഇതിനെ ബ്രീഡർ റിയാക്ടർ എന്ന് വിളിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? അതിന് പിന്നിലും ഒരു കാരണമുണ്ട്. ഊർജ്ജം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതിനു പുറമേ, ഭാവിയിലേക്ക് പുതിയ ഇന്ധനം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുകയും കൂടി ചെയ്യുന്ന ഒരു സംവിധാനമാണിത്. സുഹൃത്തുക്കളേ, 2024 മാർച്ചിൽ കൽപ്പാക്കത്ത് റിയാക്ടറിന്റെ കോർ ലോഡിംഗ് കണ്ട സമയം, ഞാൻ ഓർക്കുന്നു. ഭാരതത്തിന്റെ ആണവ പദ്ധതിക്ക് വിലമതിക്കാനാവാത്ത സംഭാവനകൾ നൽകിയ എല്ലാവരെയും ഞാൻ അഭിനന്ദിക്കുന്നു. നമ്മുടെ നാട്ടുകാരുടെ ജീവിതം മികച്ചതും ലളിതവുമാക്കുന്നതിനുള്ള അവരുടെ ശ്രമങ്ങൾ വളരെ പ്രശംസനീയമാണ്. ഇത് ഒരു വികസിത ഭാരതത്തിനായുള്ള നമ്മുടെ ദൃഢനിശ്ചയത്തിന് പുതിയ ഊർജ്ജം നൽകും.
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട നാട്ടുകാരേ, ഇന്ന് ‘മൻ കി ബാത്ത്’ ൽ, അദൃശ്യമായ ഒരു ശക്തിയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഇതില്ലാതെ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന് ഒരു നിമിഷം പോലും നിലനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. ഈ ശക്തി ഭാരതത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നു. അത് കാറ്റിന്റെ ശക്തിയാണ്. നമ്മുടെ പുരാതന ഗ്രന്ഥങ്ങൾ പറയുന്നു –
‘വായുർവ ഇതി വ്യഷ്ടി:, വായുരവൈ സമഷ്ടി:’
അതായത്, വായു ഒരു ഘടകം മാത്രമല്ല; അത് ജീവന്റെ ഊർജ്ജമാണ്, അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ശക്തിയാണ്.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ഇന്ന് കാറ്റിന്റെ ശക്തി ഭാരതത്തിന്റെ വികസനത്തിൽ ഒരു പുതിയ കഥ എഴുതുകയാണ്. ഭാരതം അടുത്തിടെ പവനോർജ മേഖലയിൽ ഒരു സുപ്രധാന നാഴികക്കല്ല് പിന്നിട്ടിരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ ഭാരതത്തിന്റെ വിൻഡ് എനർജി ജനറേഷൻ കപ്പാസിറ്റി 56 ഗിഗാവാട്ട് കവിഞ്ഞു. കഴിഞ്ഞ ഒരു വർഷത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം ഏകദേശം 6 ഗിഗാവാട്ട് പുതിയ ശേഷി കൂട്ടിചേർത്തു. വിൻഡ് എനർജിയിൽ ഭാരതം അതിവേഗം പുരോഗമിക്കുകയാണ്, ലോകം നമ്മളെ ഉറ്റുനോക്കുന്നു. സുഹൃത്തുക്കളേ, ഇന്ന് ഭാരതം വിൻഡ് എനർജി കപ്പാസിറ്റിയിൽ ലോകത്ത് നാലാം സ്ഥാനത്താണ്. ഇത് നമ്മുടെ എഞ്ചിനീയർമാരുടെ കഠിനാധ്വാനവും, നമ്മുടെ യുവാക്കളുടെ പരിശ്രമവും, നമ്മുടെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഇച്ഛാശക്തിയുടെ പ്രതീകവുമാണ്.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ഗുജറാത്ത്, തമിഴ്നാട്, മഹാരാഷ്ട്ര, രാജസ്ഥാൻ എന്നിവയുൾപ്പെടെ രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള നിരവധി സംസ്ഥാനങ്ങൾ ഈ മേഖലയിൽ കഴിവ് തെളിയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് മരുഭൂമി മാത്രമായിരുന്ന ഗുജറാത്തിലെ കച്ച്, പാടൻ, ബനാസ്കാംഠ തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ ഇപ്പോൾ വലിയ പുനരുപയോഗ ഊർജ പാർക്കുകൾ നിർമിച്ചുവരുന്നു. യുവാക്കൾക്ക് ഇതിൽ നിന്ന് പ്രയോജനം ലഭിക്കുന്നു, പുതിയ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, പുതിയ നൈപുണ്യങ്ങൾ വികസിക്കുന്നു, പുതിയ തൊഴിലവസരങ്ങൾ തുറക്കുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, സൗരോർജ്ജവും പവനോർജ്ജവും ഭാരതത്തിന്റെ വികസനത്തിന് അത്യാവശ്യമാണ്. ഇത് പരിസ്ഥിതിയുടെ കാര്യം മാത്രമല്ല – നമ്മുടെ ഭാവിയുടെ സുരക്ഷയാണ്. ഇതിൽ നമുക്കെല്ലാവർക്കും പങ്കുണ്ട്. നാം വൈദ്യുതി സംരക്ഷിക്കുകയും ശുദ്ധ ഊർജം സ്വീകരിക്കുകയും വേണം. അത്തരം ശ്രമങ്ങൾ രാജ്യത്തെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും അനിവാര്യമാണ്, കാരണം അവ കാര്യമായ മാറ്റം കൊണ്ടുവരുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, മെയ് മാസം ഒരു പവിത്രമായ ആഘോഷത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ, നമ്മൾ ബുദ്ധപൂർണ്ണിമ ആഘോഷിക്കും. എന്റെ എല്ലാ സഹപൗരന്മാർക്കും ഞാൻ എന്റെ ആശംസകൾ ഇപ്പോഴേ നേരുന്നു. ഭഗവാൻ ഗൗതമബുദ്ധന്റെ ജീവിത സന്ദേശം ഇന്നും, എന്നത്തേയും പോലെ പ്രസക്തമാണ്. സമാധാനം നമ്മിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നതെന്നും, ആത്മജയമാണ് ഏറ്റവും വലിയ വിജയമെന്നും അദ്ദേഹം നമ്മെ പഠിപ്പിച്ചു. ഇന്ന് ലോകം നേരിടുന്ന സമ്മർദ്ദങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ, ബുദ്ധന്റെ ചിന്തകൾ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, തെക്കേ അമേരിക്കയിലെ ചിലിയിലുള്ള ഒരു സംഘടന, ഭഗവാൻ ബുദ്ധന്റെ ആശയങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ലഡാക്കിൽ ജനിച്ച, ഡ്രബ്പോൺ ഓത്ജർ റിൻപോച്ചെ (Drubpon Otzer Rinpoche) യുടെ മാർഗനിർദേശത്തിലാണ് ഈ പ്രവർത്തനം നടക്കുന്നത്. ധ്യാനത്തെയും കാരുണ്യത്തെയും ജനങ്ങളുടെ ജീവിതവുമായി ഈ സ്ഥാപനം ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ്. കോച്ചിഗുവാസ് (Cochiguaz) താഴ്വരയിൽ നിർമ്മിച്ച സ്തൂപം ആളുകൾക്ക് സമാധാനബോധം നൽകുന്നു. ഇത് കാണുന്നത് ശരിക്കും അഭിമാനകരമാണ്. ഭാരതത്തിന്റെഈ പുരാതനധാര വിദൂരലോകത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. വീദൂരദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവരും ഇതിൽ പങ്കുചേരുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ബുദ്ധമത പാരമ്പര്യം നമ്മെപ്രകൃതിയുമായി ഇഴുകിച്ചേർന്ന് ജീവിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ ബുദ്ധൻ ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ ഇരുന്നാണ് ജ്ഞാനോദയം നേടിയത്. പ്രകൃതി നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകമാണ്. പ്രകൃതിയിലേയ്ക്ക് ശ്രദ്ധ ക്ഷണിക്കുന്ന ഇത്തരം ശ്രമങ്ങൾ രാജ്യമെമ്പാടും നടക്കുന്നുണ്ട്. കർണാടകയിലെ കർമ മൊണാസ്ട്രി ഇതിനൊരു ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. 100 ഏക്കറിൽ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഒരു വനമാണ് ഈ ആശ്രമം. 700-ലധികം നാടൻ വൃക്ഷങ്ങൾ ഈ വനത്തിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. സുഹൃത്തുക്കളേ, ബുദ്ധന്റെ സന്ദേശം വെറും പഴങ്കഥയല്ല. അത് ഇന്ന് പ്രസക്തവും ഭാവിക്ക് അത്യന്താപേക്ഷിതവുമാണ്. ഈ ബുദ്ധപൂർണ്ണിമ ഒരു പ്രചോദനമാണ്. നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ സമാധാനം വർദ്ധിപ്പിക്കാനും, അനുകമ്പ സ്വീകരിക്കാനും, ഒത്തൊരുമയോടെ മുന്നോട്ട് പോകാനും നമുക്ക് കഴിയട്ടെ.
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട നാട്ടുകാരേ, നമ്മുടെ രാജ്യത്ത് റിപ്പബ്ലിക് ദിനം നേതാജി സുഭാഷ് ചന്ദ്രബോസിന്റെ ജന്മദിനമായ ജനുവരി 23 മുതൽ ഗാന്ധിജിയുടെ ചരമവാർഷികമായ ജനുവരി 30 വരെ ആഘോഷിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് നിങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും അറിയാം. ഈ മഹോത്സവത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഭാഗം ബീറ്റിംഗ് റിട്രീറ്റ് ആണ്. ഇന്ന്, ഞാൻ നിങ്ങളുമായി ബീറ്റിംഗ് റിട്രീറ്റിനെക്കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്യുന്നു, ഇതിന് പിന്നിൽ ഒരു പ്രത്യേക കാരണമുണ്ട്.
സുഹൃത്തുക്കളേ, വ്യത്യസ്ത ബാൻഡുകളുടെ വൈവിധ്യമാർന്ന സംഗീത പാരമ്പര്യങ്ങൾ ഈ ചടങ്ങിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നത് നിങ്ങൾ ശ്രദ്ധിച്ചിരിക്കാം. കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് വർഷങ്ങളായി, ഭാരതീയ സംഗീതത്തിന്റെ ഉൾപ്പെടുത്തൽ വർദ്ധിച്ചു, അത് രാജ്യത്തെ ജനങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഈ വർഷത്തെ ബീറ്റിംഗ് റിട്രീറ്റ് ചടങ്ങും വളരെ അവിസ്മരണീയമായിരുന്നു. വ്യോമസേന, കരസേന, നാവികസേന, സിഎപിഎഫ് എന്നിവയുടെ ബാൻഡുകൾ വളരെ മികച്ച പ്രകടനങ്ങൾ നടത്തി.
സുഹൃത്തുക്കളേ, മികച്ച സംഗീതവും ഉജ്ജ്വലമായ ഫോർമേഷനുകളും കൊണ്ട് ഈ പരിപാടി എല്ലാവരുടെയും ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കുന്നു. വ്യോമസേനാ ബാൻഡുകൾ, സിന്ദൂർ ഫോർമേഷൻ സൃഷ്ടിച്ചു. നാവികസേനാ ബാൻഡ് മത്സ്യ യന്ത്ര ഫോർമേഷൻ സൃഷ്ടിച്ചു. വന്ദേമാതരത്തിന്റെ 150-ാംവാർഷികത്തെയും ക്രിക്കറ്റിലെ ഭാരതത്തിന്റെ വിജയത്തെയും കരസേനാ ബാൻഡ് പ്രദർശിപ്പിച്ചു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ബീറ്റിംഗ് റിട്രീറ്റിന് ശേഷം, ഈ കഠിനാധ്വാനവും നേട്ടവുമെല്ലാം ക്രമേണ മങ്ങിപ്പോകുമായിരുന്നു, പക്ഷേ ഇപ്പോൾ അത് പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാൻ കാര്യമായ ശ്രമം നടന്നിട്ടുണ്ട്. ബീറ്റിംഗ് റിട്രീറ്റിന്റെ സംഗീതം ആദ്യമായി Waves OTTയിൽ ലഭ്യമാണ്. ഭാവിയിൽ, മറ്റ് പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിലും ഇത് ലഭ്യമാകും – അത് നിങ്ങൾ കേൾക്കണം. നമ്മുടെ സായുധ സേനയെയും അവരുടെ പാരമ്പര്യങ്ങളെയും കുറിച്ച് നിങ്ങൾക്ക് വളരെ അഭിമാനമുണ്ടാകും.
സുഹൃത്തുക്കളേ, കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് വർഷങ്ങളായി, രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രകൃതി സംരക്ഷണത്തിന്റെ പ്രചോദനാത്മകമായ കഥകൾ ഉയർന്നുവന്നിട്ടുണ്ട്. ഈ കഥകൾ നമുക്ക് പ്രതീക്ഷ നൽകുന്നു, നമ്മളിൽ അഭിമാനം നിറയ്ക്കുന്നു. ‘മൻ കി ബാത്ത്’ ശ്രോതാക്കളുമായി ചില ഉദാഹരണങ്ങൾ പങ്കിടാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവ കേൾക്കുന്നത് നിങ്ങൾക്ക് സന്തോഷം നൽകും. ആദ്യം, റാൻ ഓഫ് കച്ചിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാം. മഴ അവസാനിച്ചാലുടൻ, ഈ പ്രദേശം ജീവസ്സുറ്റതാകുന്നു. എല്ലാ വർഷവും ലക്ഷക്കണക്കിന് ഫ്ലമിംഗോകൾ ഇവിടെയെത്തുന്നു. മുഴുവൻ പ്രദേശവും പിങ്ക് നിറത്തിലാണ്, അതിനാൽ ഇവിടം ‘ഫ്ലമിംഗോ സിറ്റി’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പക്ഷികൾ ഇവിടെ കൂടുണ്ടാക്കുകയും കുഞ്ഞുങ്ങളെ വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. കച്ചിലെ ജനങ്ങൾ അവയെ “ലഖാജി കെ ബാരാതി” എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ, ഈ ലക്ഷക്കണക്കിനുള്ള ബാരാതികൾ കച്ചിലെ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിന്റെ മനോഹരമായ പ്രതീകമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, മറ്റൊരു കഥ മനുഷ്യരും വന്യജീവികളും തമ്മിലുള്ള സഹകരണത്തെക്കുറിച്ചാണ്. ഇത് ഉത്തർപ്രദേശിൽ നിന്നാണ്. ടെറായി മേഖലയിൽ, വിളവെടുപ്പ് സമയത്ത് ആനക്കൂട്ടങ്ങൾ ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക് വരുന്നു, ഇത് മനുഷ്യ-വന്യജീവി സംഘർഷ സാധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, “ഗജ് മിത്ര” പോലുള്ള ശ്രമങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഉത്തർപ്രദേശിലും ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആനകളെ നിരീക്ഷിക്കാൻ ഗ്രാമവാസികൾ ടീമുകൾ രൂപീകരിക്കുന്നു. അവർ യഥാസമയം താമസക്കാർക്ക് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. ഇത് ഉത്കണ്ഠ കുറയ്ക്കുകയും പൊതുജനവിശ്വാസം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, മധ്യ ഭാരതത്തിൽ നിന്നും ഒരു സന്തോഷവാർത്തയുണ്ട്. ഛത്തീസ്ഗഡിൽ കൃഷ്ണമൃഗങ്ങൾ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അവയുടെ എണ്ണം ഗണ്യമായി കുറഞ്ഞിരുന്നു, പക്ഷേ നിരന്തരമായ ശ്രമങ്ങൾ അവയുടെ എണ്ണം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക് നയിച്ചു. ഇന്ന്, അവ വീണ്ടും തുറസ്സായ സ്ഥലങ്ങളിൽ വിഹരിക്കുന്നത് കാണാം. ഇത് നമ്മുടെ നഷ്ടപ്പെട്ട പൈതൃകത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവാണ്. ഗ്രേറ്റ് ഇന്ത്യൻ ബസ്റ്റാർഡിന്റെ സംരക്ഷണത്തിലും സമാനമായ പ്രതീക്ഷ ദൃശ്യമാണ്. ഈ പക്ഷി നമ്മുടെ മരുഭൂമി പ്രദേശങ്ങളുടെ ഒരു മുഖമുദ്രയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഒരുകാലത്ത് അതിന്റെ എണ്ണം ഗണ്യമായി കുറഞ്ഞു. വംശനാശത്തിന്റെ വക്കിലെത്തിയതിനാൽ സ്ഥിതി വളരെ മോശമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അതിന്റെ സംരക്ഷണത്തിനായി ഒരു പ്രധാന പ്രചാരണം നടക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ രീതികൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രജനന കേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു, പുന:രുജ്ജീവനത്തിന്റെ തുടക്കം ഇപ്പോൾ ദൃശ്യമാണ്.
സുഹൃത്തുക്കളേ, പ്രകൃതിയും മനുഷ്യരും വേറിട്ടതല്ല. നമ്മൾ പങ്കാളികളാണ്. നമ്മൾ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കുകയും, അതിനെ ബഹുമാനിക്കുകയും, അതിനോട് യോജിച്ച് ജീവിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, മാറ്റം വ്യക്തമായി കാണാം. ഇന്ന്, ഈ മാറ്റം രാജ്യത്തിന്റെ എല്ലാ കോണുകളിൽ നിന്നും ഒരു പുതിയ പ്രതീക്ഷയായി ഉയർന്നുവരുന്നു.
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട നാട്ടുകാരേ, വടക്കുകിഴക്കൻ മേഖല നമുക്കെല്ലാവർക്കും അഷ്ടലക്ഷ്മിയാണ്. ഇവിടെ ധാരാളം സാധ്യതകളുണ്ട്, വടക്കുകിഴക്കിന്റെ പ്രകൃതി സൗന്ദര്യവും എല്ലാവരുടെയും ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കുന്നു. ‘മൻ കി ബാത്തിൽ’, വടക്കുകിഴക്കൻ മേഖലയിലെ ജനങ്ങളുടെ നേട്ടങ്ങളെക്കുറിച്ച് നമ്മൾ പലപ്പോഴും ചർച്ച ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഇന്ന്, അത്തരമൊരു നേട്ടത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം. മുളയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മേഖലകളിൽ വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ വിജയം. സുഹൃത്തുക്കളേ, ഒരുകാലത്ത് ഒരു ഭാരമായി കണ്ടിരുന്ന കാര്യങ്ങൾ ഇപ്പോൾ തൊഴിൽ, ബിസിനസ്സ്, നൂതനാശയം എന്നിവയ്ക്ക് പുതിയ പ്രചോദനം നൽകുന്നു. നമ്മുടെ അമ്മമാരും സഹോദരിമാരുമാണ് അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഗുണഭോക്താക്കൾ. മുളയുടെ നിർവചനം മാറ്റുന്നതിലൂടെ എത്ര വലിയ മാറ്റമാണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് അറിയുമ്പോൾ നിങ്ങൾ അത്ഭുതപ്പെടും. സുഹൃത്തുക്കളേ, ബ്രിട്ടീഷുകാർ നിർമ്മിച്ച നിയമമനുസരിച്ച്, മുള ഒരു മരമായി നിർവചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിയമങ്ങൾ വളരെ കർശനമായിരുന്നു. മുള കൊണ്ടുപോകുന്നത് നിയമപ്രകാരം വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടായിരുന്നു. അത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ, ഇവിടുത്തെ ആളുകൾ മുളയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ബിസിനസുകളിൽ നിന്ന് അകന്ന് തുടങ്ങി. സുഹൃത്തുക്കളേ, 2017-ൽ നിയമം ഭേദഗതി ചെയ്തുകൊണ്ട്, മരങ്ങളുടെ വിഭാഗത്തിൽ നിന്ന് മുളയെ ഒഴിവാക്കി. അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ എല്ലാവരുടെയും മുന്നിലുണ്ട്. ഇന്ന് വടക്കുകിഴക്കൻ മേഖല മുഴുവൻ മുളയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിപണി തഴച്ചുവളരുകയാണ്. ആളുകൾ നിരന്തരം ഇന്നൊവേഷനിലൂടെ അതിന് മൂല്യവർദ്ധനവ് നടത്തിവരുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ത്രിപുരയിലെ ഗോമതി ജില്ലയിലെ ബിജോയ് സൂത്രധറിനെയും ദക്ഷിണ ത്രിപുരയിലെ പ്രദീപ് ചക്രവർത്തിയെയും കുറിച്ച് നമുക്ക് സംസാരിക്കാം. പുതിയ നിയമങ്ങളെ തങ്ങൾക്കുള്ള ഒരു വലിയ അവസരമായി അവർ കണ്ടു. അവർ തങ്ങളുടെ ജോലിയെ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി സംയോജിപ്പിച്ചു. ഇന്ന്, അവർ മുമ്പത്തേക്കാളും മികച്ച ധാരാളം മുള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. നാഗാലാൻഡിലെ ദീമാപൂരിലും പരിസര പ്രദേശങ്ങളിലും, മുള അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള മൂല്യവർദ്ധിത ഭക്ഷ്യ ഉൽപന്നങ്ങൾ തയ്യാറാക്കുന്ന നിരവധി സ്വയംസഹായ സംഘങ്ങളുണ്ട്. മുള കൊണ്ടുള്ള ഫർണിച്ചറുകളുമായും കരകൗശല വസ്തുക്കളുമായും ബന്ധപ്പെട്ട് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഖോറോളോ ക്രിയേറ്റീവ് ക്രാഫ്റ്റ് പോലുള്ള ടീമുകളുണ്ട്.
സുഹൃത്തുക്കളേ, മിസോറാമിലെ മാമിത് ജില്ലയിൽ, ബാംബു ടിഷ്യു കൾച്ചറിലും പോളി-ഹൗസ് മാനേജ്മെന്റിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന ടീമുകളുണ്ട്. സിക്കിമിലെ ഗാങ്ടോക്കിനടുത്തുള്ള ലഗാസ്റ്റൽ ബാംബൂ എന്റർപ്രൈസ് ടീമിനെക്കുറിച്ചും ഞാൻ അറിഞ്ഞു. അവർ മുളയിൽ നിന്ന് കരകൗശല വസ്തുക്കൾ, അഗർബത്തികൾ, ഫർണിച്ചറുകൾ, ഇന്റീരിയർ ഡെക്കർ ഇനങ്ങൾ എന്നിവ നിർമ്മിക്കുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ഞാൻ ഇവിടെ കുറച്ച് ഉദാഹരണങ്ങൾ മാത്രമേ നൽകിയിട്ടുള്ളൂ. ഭാരതത്തിലെ മുളവിപണിയിലെ വിജയഗാഥകളുടെ പട്ടിക വളരെ നീണ്ടതാണ്. വടക്കുകിഴക്കൻ മേഖലയിൽ നിന്ന് ഏതെങ്കിലും മുള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വാങ്ങാൻ ഞാൻ നിങ്ങളെല്ലാവരോടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. നിങ്ങൾക്ക് അത് മറ്റുള്ളവർക്ക് സമ്മാനമായി നൽകാം. മുള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാൻ അധ്വാനിക്കുന്നവരെ നിങ്ങളുടെ ഈ പ്രവൃത്തി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കും.
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട നാട്ടുകാരേ, അതിവേഗം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ കാലത്ത്, സാങ്കേതികവിദ്യ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന്, നമ്മുടെ ഭൂതകാലത്തെ വർത്തമാനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അത്ഭുതങ്ങൾക്ക് നാം സാക്ഷ്യം വഹിക്കുകയാണ്. അടുത്തകാലത്ത് ഈ ദിശയിലൊരു ഒരു വികസനം ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആളുകളും ചരിത്രത്തിൽ താൽപ്പര്യമുള്ളവരും വളരെ സന്തോഷത്തിലാണ്. സുഹൃത്തുക്കളേ, കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, നാഷണൽ ആർക്കൈവ്സ് ഓഫ് ഇന്ത്യ ഒരു പ്രത്യേക പോർട്ടലിൽ ഒരു സവിശേഷ ഡാറ്റാബേസ് പങ്കിട്ടു. ഈ സ്ഥാപനംവിലമതിക്കാനാവാത്ത 20 കോടിയിലധികം രേഖകൾ ഡിജിറ്റൈസ് ചെയ്യുകയും പരസ്യമാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഇവയിൽ ചിലത് വളരെ രസകരമാണ് – ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഗിൽഗിത് കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ ഭുർജമരത്തിന്റെ തൊലിയിലാണ് എഴുതിയിരിക്കുന്നത്. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ കൌതുകമുണർത്തുന്ന ശ്രീ ഭുവാലയ എന്ന ഗ്രന്ഥവും ഇവിടെ കാണാം. സംഖ്യകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഈ ഗ്രന്ഥം ഒരു ഗ്രിഡിന്റെ രൂപത്തിലാണ്. റാണി ലക്ഷ്മിഭായിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചില പ്രധാന കത്തുകളും നിങ്ങൾക്ക് ഇവിടെ കാണാം. 1857-ൽ അവർ എടുത്ത ചില തീരുമാനങ്ങൾ ഇവ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, അത് അവരുടെ ധീരതയെ സ്പഷ്ടമാക്കുന്നു. നേതാജി സുഭാഷിന്റെ ആരാധകർക്ക്, നേതാജിയുടെ ജീവിതം, ആസാദ് ഹിന്ദ് ഫൗജ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി രേഖകൾ ഉണ്ട്. പണ്ഡിറ്റ് മദൻ മോഹൻ മാളവ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി രേഖകളും നിങ്ങൾക്ക് കാണാം. ബനാറസ് ഹിന്ദു സർവകലാശാലയുടെ സ്ഥാപനവുമായും ഹിന്ദി സാഹിത്യ സമ്മേളനവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാന വിവരങ്ങൾ ഇതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണസഭയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി അതുല്യമായ രേഖകളും ഇവിടെ ലഭ്യമാണ്. www.abhilekh-patal.in സന്ദർശിക്കാൻ ഞാൻ നിങ്ങളെല്ലാവരോടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. ഇത് നിങ്ങൾക്ക് ചരിത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിസ്മയങ്ങൾ നൽകും.
സുഹൃത്തുക്കളേ, നിങ്ങൾ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ഏറ്റവും കഴിവുള്ള ആളുകളുടെ നടുവിലാണ് എന്ന് സങ്കൽപ്പിക്കുക. നിങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള ഗണിതശാസ്ത്ര പ്രശ്നങ്ങളുണ്ട്. അവ പരിഹരിക്കാൻ നിങ്ങൾക്കുള്ള സമയം – നാലര മണിക്കൂർ മാത്രം. അതായത് സമയം വളരെ പരിമിതമാണ്, മത്സരം അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിലുള്ളതും വളരെ കഠിനവുമാണ്. അത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ പരിഭ്രാന്തി തോന്നുന്നത് വളരെ സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ ഇത്തരമൊരു അവസരത്തിൽ, നമ്മുടെ പെൺമക്കൾ മികച്ച പ്രകടനം കാഴ്ചവച്ചു. ഈ മാസം ആദ്യം, ഫ്രാൻസിലെ ബോർഡോയിൽ യൂറോപ്യൻ ഗേൾസ് മാത്തമാറ്റിക്കൽ ഒളിമ്പ്യാഡ് നടന്നു. ഗണിതശാസ്ത്രത്തിൽ അതീവ താല്പര്യമുള്ള സ്കൂൾ വിദ്യാർത്ഥിനികൾക്കുള്ള ഒരു പ്രധാന മത്സരമായിരുന്നു ഇത്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രമുഖമായ മത്സരങ്ങളിൽ ഒന്ന്. ഈ ഒളിമ്പ്യാഡിൽ നമ്മുടെ പെൺമക്കൾ അവരുടെ എക്കാലത്തെയും മികച്ച പ്രകടനം കാഴ്ചവച്ചു. ഈ ടീമിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ വളരെ അഭിമാനിക്കുന്നു. മുംബൈയിൽ നിന്നുള്ള ശ്രേയ മുന്ധ്ട, തിരുവനന്തപുരത്ത് നിന്നുള്ള സഞ്ജന ചാക്കോ, ചെന്നൈയിൽ നിന്നുള്ള ശിവാനി ഭരത് കുമാർ, കൊൽക്കത്തയിൽ നിന്നുള്ള ശ്രീമോയി ബേര എന്നിവരായിരുന്നു അതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നത്. നമ്മുടെ ടീം ലോകത്ത് ആറാം സ്ഥാനത്തെത്തി. സ്വർണ്ണ മെഡൽ നേടി ശ്രേയ ചരിത്രം സൃഷ്ടിച്ചു, സഞ്ജന വെള്ളി മെഡൽ നേടി, ശിവാനി വെങ്കല മെഡൽ നേടി. സുഹൃത്തുക്കളേ, ഈ ഒളിമ്പ്യാഡിലേക്കുള്ള ഭാരതത്തിലെ സെലക്ഷൻ അത്യന്തം മത്സരാധിഷ്ഠിതമാണ്. മേഖല, സംസ്ഥാന, ദേശീയ തലങ്ങളിലെ വെല്ലുവിളികളെ അതിജീവിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മികച്ച പ്രകടനം കാഴ്ചവയ്ക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥിനികൾ ടാറ്റ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഫണ്ടമെന്റൽ റിസർച്ചിലെ ഹോമി ഭാഭ സെന്റർ ഫോർ സയൻസ് എഡ്യൂക്കേഷനിൽ നടക്കുന്ന ഒരു മാസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഗണിത പരിശീലന ക്യാമ്പിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു. ഈ ക്യാമ്പിന്റെ അവസാനം ഒരു ടീം സെലക്ഷൻ ടെസ്റ്റ്, നടത്തുകയും അതിലെ പ്രകടനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഇന്ത്യൻ ടീമിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, എല്ലാ വർഷവും, രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള ഏകദേശം ആറ് ലക്ഷം വിദ്യാർത്ഥികൾ ഈ ഗണിത ഒളിമ്പ്യാഡ് പ്രോഗ്രാമിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു. ഈ എണ്ണം ക്രമാനുഗതമായി വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്, അതായത് ഒളിമ്പ്യാഡ് സംസ്കാരം രാജ്യത്തിന്റെ പെൺമക്കൾക്കിടയിൽ കൂടുതൽ പ്രചാരത്തിലായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ് എന്നർത്ഥം. പ്രതിഭാധനരായ ഈ പെൺമക്കളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന അവരുടെ മാതാപിതാക്കളെയും ഞാൻ അഭിനന്ദിക്കുന്നു.
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട നാട്ടുകാരേ, നമ്മുടെ രാജ്യത്ത് ഇപ്പോൾ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു കാമ്പെയ്ൻ നടക്കുന്നുണ്ട്, അതിനെക്കുറിച്ച് ഓരോ ഭാരതീയനും അറിഞ്ഞിരിക്കണം. ഇതാണ് സെൻസസ് കാമ്പെയ്ൻ; ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സെൻസസാണിത്. സുഹൃത്തുക്കളേ, ഈ പ്രക്രിയയിലൂടെ ഇതിനകം കടന്നുപോയവർക്ക്, ഇത്തവണ സെൻസസ് അനുഭവം വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. സെൻസസ് 2027, ഡിജിറ്റലാക്കിയിരിക്കുന്നു. എല്ലാ വിവരങ്ങളും നേരിട്ട് ഡിജിറ്റൽ രൂപത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. വീടുതോറുമെത്തുന്ന സെൻസസ് പ്രവർത്തകരുടെ പക്കൽ ഒരു മൊബൈൽ ആപ്പ് ഉണ്ട്. നിങ്ങളോട് സംസാരിച്ചതിന് ശേഷം അവർ അതിൽ വിവരങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തും. സുഹൃത്തുക്കളേ, ഇത്തവണ സെൻസസിൽ നിങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം എളുപ്പമാക്കിയിരിക്കുന്നു; നിങ്ങൾക്ക് സ്വയം നിങ്ങളുടെ വിവരങ്ങൾ നൽകാം. സെൻസസ് പ്രവർത്തകർ വരുന്നതിന് 15 ദിവസം മുമ്പ് ഈ സൗകര്യം നിങ്ങൾക്കായി തുറക്കും. നിങ്ങളുടെ സൗകര്യത്തിനനുസരിച്ച് വിവരങ്ങൾ നൽകാം. നിങ്ങൾ പ്രക്രിയ പൂർത്തിയാക്കുമ്പോൾ, നിങ്ങൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേക ഐഡി ലഭിക്കും. ഈ ഐഡി നിങ്ങളുടെ മൊബൈലിലോ ഇമെയിലിലോആണ് വരുന്നത്. പിന്നീട്, സെൻസസ് പ്രവർത്തകർ നിങ്ങളുടെ വീട് സന്ദർശിക്കുമ്പോൾ, ഈ ഐഡി കാണിച്ചുകൊണ്ട് നിങ്ങൾക്ക് വിവരങ്ങൾ പരിശോധിക്കാൻ കഴിയും. ഇത് വീണ്ടും വിവരങ്ങൾ നൽകേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത ഇല്ലാതാക്കുന്നു. ഇത് സമയം ലാഭിക്കുകയും പ്രക്രിയ ലളിതമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സുഹൃത്തുക്കളേ, സെൻസസ് പൂർത്തിയായ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ, സെൻസസ് പ്രവർത്തകർ വീടുകളുടെ പട്ടികയുണ്ടാക്കുന്ന നടപടി ആരംഭിച്ചു. ഇതുവരെ, ഏകദേശം ഒരു കോടി 20 ലക്ഷം കുടുംബങ്ങളുടെ, വീട് പട്ടികപ്പെടുത്തൽ പ്രക്രിയ പൂർത്തിയായി. സുഹൃത്തുക്കളേ, രാജ്യത്തിന്റെ സെൻസസ് ഒരു സർക്കാർ നടപടി മാത്രമല്ല. അത് നമ്മുടെ എല്ലാവരുടെയും ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. നിങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം നിർണായകമാണ്. നിങ്ങൾ നൽകുന്ന വിവരങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും സുരക്ഷിതമാണ്. അവ രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കുന്നതും ഡിജിറ്റൽ മാർഗ്ഗങ്ങളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്. വരൂ, നമുക്ക് ഈ പ്രക്രിയയിൽ പങ്കെടുക്കാം. സെൻസസ് 2027 വിജയകരമാക്കൂ.
സുഹൃത്തുക്കളേ, നമ്മുടെ രാജ്യത്തിന്റെ ഭക്ഷണ പാരമ്പര്യം രുചിയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതല്ല. ഭാരതീയ ചീസ് ഈ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ രസകരമായ ഒരു ഭാഗമാണ്. കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, ഞാൻ ട്വീറ്റിലൂടെ വിവരങ്ങൾ പങ്കുവെച്ചിരുന്നു. ബ്രസീലിൽ നടന്ന ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര ചീസ് മത്സരത്തിൽ രണ്ട് ഇന്ത്യൻ ചീസ് ബ്രാൻഡുകൾക്ക് അവാർഡുകൾ ലഭിച്ചു. ഈ നേട്ടം സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ വ്യാപകമായി ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടു. ഇന്ത്യൻ ചീസിന്റെ വൈവിധ്യവും ചർച്ച ചെയ്യണമെന്ന് പലരും എന്നോട് പറഞ്ഞു.
സുഹൃത്തുക്കളേ, ഭാരതത്തിന്റെ ക്ഷീര മേഖല ഗണ്യമായ മാറ്റത്തിന് വിധേയമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഈ മേഖലയിലെ മൂല്യവർദ്ധനവ് നമ്മുടെ പരമ്പരാഗത രുചികൾക്ക് ഒരു പുതിയ ഐഡന്റിറ്റി നൽകി. ഇന്ന്, ഇന്ത്യൻ ചീസ് ആഗോളതലത്തിൽ അതിന്റെ കീർത്തിമുദ്ര പതിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാതഭക്ഷണത്തിനോ ഉച്ചഭക്ഷണത്തിനോ അത്താഴത്തിനോ ആകട്ടെ, ഭാരതത്തിന്റെ രുചി ലോകരാജ്യങ്ങളിലെ പ്ലേറ്റുകളിൽ എത്തുകയാണ്. ജമ്മു കശ്മീരിലെ കലാരി ചീസ് എടുക്കുക – ഇത് “കാശ്മീരിലെ മൊസറെല്ല” എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഗുജ്ജാർ-ബക്കർവാൾ സമുദായം തലമുറകളായി ഇത് ഉണ്ടാക്കുകയും കഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം, സിക്കിം, അരുണാചൽ പ്രദേശ്, ലഡാക്ക് എന്നിവിടങ്ങളിൽ “ചുർപ്പി” വളരെ ജനപ്രിയമാണ്. മലനിരകളുടെ ലാളിത്യവും സൌമ്യതയും അതിന്റെ രുചിയിൽ പ്രകടമാണ്. ഈ ചീസിന്റെ പ്രത്യേകത ഇത് യാക്കിന്റെ പാലിൽ നിന്നാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത് എന്നതാണ്.
സുഹൃത്തുക്കളേ, മഹാരാഷ്ട്രയിലും ഗുജറാത്തിലും, ‘സുർത്തി ചീസ്’ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന ‘ടോപ്ലി നു പനീറിന്’ അതിന്റേതായ ഒരു പ്രത്യേക രുചിയുണ്ട്. ഞാൻ ഇവിടെ കുറച്ച് പേരുകൾ മാത്രമേ പരാമർശിച്ചിട്ടുള്ളൂ, നമ്മുടെ രാജ്യത്ത് രുചികളുടെ ലോകം വളരെ വിശാലമാണ്. ഇന്ന്, ഈ രുചി പാരമ്പര്യം നവോന്മേഷം നേടുകയാണ്. നിരവധി ഭാരതീയ കമ്പനികൾ ഈ മേഖലയിൽ നിക്ഷേപം നടത്തുന്നു. ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നു, പാക്കേജിംഗ് മെച്ചപ്പെടുന്നു, ലോക നിലവാരത്തിലേയ്ക്ക് നമ്മുടെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ എത്തുന്നു. ഇന്ത്യൻ ചീസ് ഇപ്പോൾ രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തികൾ കടന്ന് ആഗോള വിപണികളിലേക്കും ലോകോത്തര റെസ്റ്റോറന്റുകളിലേക്കും എത്തുന്നു. ഇന്ന്, നമ്മൾ ലോക്കൽ ടു ഗ്ലോബൽ എന്നതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഇന്ത്യൻ ചീസിന്റെ ഉദാഹരണം നമുക്ക് മാർഗ്ഗദർശകമാണ്. ഭാരത്തിന്റെ രുചി, ഭാരതപാരമ്പര്യം, ഭാരതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം എന്നിവ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ആളുകൾക്ക് ഒരു പുതിയ അനുഭവം നൽകുകയും ഭാരതവുമായി ഒരു പുതിയ അടുപ്പംഅതുവഴി സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് എനിക്ക് ഉറപ്പുണ്ട്.
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട നാട്ടുകാരേ, ഈ മാസം, പുതുവത്സരം ഉൾപ്പെടെ നിരവധി ഉത്സവങ്ങൾ രാജ്യത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും ആഘോഷിച്ചു. കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ, മെയ് 9 ന്, ‘പോച്ചിശെ ബോയ്ശാഖി’ന്റെ വേളയിൽ അതായത് വൈശാഖമാസത്തിലെ 25-ാം ദിവസംനമ്മൾ ഗുരുദേവ് ടാഗോറിന്റെ ജന്മദിനം ആഘോഷിക്കും. ഗുരുദേവ് ഒരു ബഹുമുഖ വ്യക്തിത്വമായിരുന്നു. മികച്ച എഴുത്തുകാരനും ചിന്തകനും മാത്രമല്ല, നിരവധി പ്രശസ്ത സ്ഥാപനങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. സുസ്ഥിരമായ തൊഴിൽ നൽകുകയും ഗ്രാമങ്ങൾക്ക് ഗുണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന വ്യവസായങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി ഗുരുദേവ് ടാഗോർ വാദിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രബീന്ദ്ര സംഗീതം ലോകമെമ്പാടും പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു.
ശാന്തിനികേതനിലേക്കുള്ള എന്റെ സന്ദർശനങ്ങൾ അവിസ്മരണീയമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം പൂർണ്ണ സമർപ്പണത്തോടെ വളർത്തിയെടുത്ത സ്ഥാപനമാണിത്. അദ്ദേഹത്തിന് എന്റെ എളിയ ശ്രദ്ധാഞ്ജലി. സുഹൃത്തുക്കളേ, മെയ് മാസം,1857 ലെ ഒന്നാം സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തെയും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ജനങ്ങളിൽ ദേശസ്നേഹം ഉണർത്തിയ ഭാരതമാതാവിന്റെ എല്ലാ ധീരപുത്രന്മാരെയും ഞാൻ നമിക്കുന്നു. സ്കൂൾ കുട്ടികൾ അവരുടെ അവധിക്കാലം പരമാവധി ആസ്വദിക്കാനും പുതിയ എന്തെങ്കിലും പഠിക്കാനും ശ്രമിക്കേണ്ട സമയമാണിത്. ഈ വേനൽക്കാലത്ത്, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ ആരോഗ്യത്തെക്കുറിച്ച് നല്ലവണ്ണം ശ്രദ്ധിക്കണം. അടുത്ത മാസം ചില പുതിയ വിഷയങ്ങളും പുതിയ നേട്ടങ്ങളുമായി നമുക്ക് വീണ്ടും ഒത്തുചേരാം. വളരെ നന്ദി.
PM’s address in the 133rd Episode of Mann Ki Baat on 26.04.2026
My dear countrymen, Namaskar.
It gives me immense joy to join all of you in another episode of ‘Mann Ki Baat’. On the one hand, whereas there was the hustle & bustle of the election campaign; on the other, through your letters and messages, we have shared our joys with each other over the achievements of the country and her citizens. This time, let us begin ‘Mann Ki Baat’ with one such significant achievement of the country.
Friends,
India has always viewed science linking it to the country’s progress. With this very vision, our scientists are advancing the Civil Nuclear Program. Their efforts are making a significant contribution to nation-building. It has greatly benefited our industrial growth, the energy sector, and the healthcare sector. India’s Civil Nuclear Program has greatly helped everyone from agriculture to modern innovators.
Friends,
Just a few days ago, our nuclear scientists enhanced India’s pride with another major achievement. The Fast Breeder Reactor in Kalpakkam, Tamil Nadu, has achieved Criticality. Actually Criticality is the stage during which a reactor successfully attains a self-sustaining nuclear chain reaction for the first time. This stage signifies the reactor entering the operational phase.
This is a historic milestone in India’s nuclear energy journey. Furthermore, the nuclear reactor is built entirely using indigenous technology.
Friends,
Why is it called a Breeder Reactor? There is a reason behind that. It is a system that, in addition to generating energy, also itself produces new fuel for the future.
Friends,
I also remember the time in March 2024 when I witnessed the core loading of the reactor in Kalpakkam. I congratulate all those who have made invaluable contributions to India’s nuclear program. Their efforts to make the lives of our countrymen better and easier are highly commendable. This will also energize our resolve for a Viksit Bharat.
My dear countrymen,
Today in ‘Mann Ki Baat’, I want to talk about a power that is invisible, but without which our lives cannot last even a moment. This very power is propelling India forward. This is our wind power. Our ancient texts say –
‘वायुर्वा इति व्यष्टि:, वायुरवै समष्टि:|’
That is, wind is not just an element; it is the energy of life, it is the power of entirety.
Friends,
Today this very wind power is scripting a new story of India’s development. India has recently achieved a major milestone in wind energy. India’s wind energy generation capacity has now exceeded 56 gigawatts.
In the last one year alone, nearly 6 gigawatts of new capacity has been added. India is progressing rapidly in wind energy, and the world is also looking towards us.
Friends,
Today India ranks fourth in the world in wind energy capacity. This is the hard work of our engineers; this is the diligence of our youth; this is a symbol of the collective will of the nation.
Friends,
Many states in the country, including Gujarat, Tamil Nadu, Maharashtra, and Rajasthan, are blazing a trail in this sector. Areas like Kutch, Patan and Banaskantha in Gujarat, where once only the desert was visible, large renewable energy parks are coming up over there. The Youth are benefiting from this… it is creating new opportunities, developing new skills, and opening up new avenues for employment.
Friends,
Solar and wind energy are essential for India’s development. This isn’t just about the environment—it’s about safeguarding our future. We all have a role to play in this. We must conserve electricity and embrace clean energy. Such efforts are essential at every level in the country, because they are the very ones which bring about profound change.
Friends,
The month of May is commencing with a pious occasion. In just a few days, we will celebrate Buddha Purnima. I extend my best wishes in advance to all my countrymen. The life message of Bhagwan Gautam Buddha remains as relevant today.
He has taught us that peace begins within us; he has conveyed to us that victory over oneself is the greatest victory. Amid the tensions and conflicts the world is going through today, Buddha’s teachings have become even more important.
Friends,
An organization in Chile, South America, is promoting the teachings of Bhagwan Buddha. This endeavour is being conducted under the counsel of Ladakh-born Drubpon Otzer Rinpoche. This organization is connecting meditation and compassion to people’s lives. The stupa in the Cochiguaz Valley gives people a sense of peace. It is truly a matter of pride to see this. India’s ancient stream is reaching the world. People from far-flung areas too are also joining in.
Friends,
The Buddhist tradition also teaches us to connect with nature. Bhagwan Buddha attained enlightenment under a tree. Nature is an integral part of our lives. Such efforts are underway across the country. Karma Monastery in Karnataka is a good example. This monastery is a vibrant forest area, spread over 100 acres. More than 700 native trees have been preserved in this forest.
Friends,
Buddha’s message is not just about the past. It is relevant even today and is essential for the future. This occasion of Buddha Purnima inspires us to enhance peace in our lives, embrace compassion, and move forward with balance.
My dear countrymen,
All of you know that in our country, the festivities of the Republic Day are celebrated & observed from the 23rd of January, the birth anniversary of Netaji Subhash Chandra Bose, to 30th of January, the death anniversary of Gandhiji. An important part of this festival is – Beating Retreat. Today I’m discussing the Beating Retreat with you because there’s a special reason behind it.
Friends,
You may have noticed that this ceremony showcases the diverse musical traditions of different bands. Over the past few years, the inclusion of Indian music has increased, and it’s being liked very much by people across the country. This year’s Beating Retreat ceremony was also very memorable. The Air Force, Army, Navy, and CAPF bands gave excellent performances.
Friends,
This program of splendid formations, along with vibrant music, is sure to draw everyone’s attention. The Air Force band composed the Sindoor formation. The Naval Band composed the Matsya Yantra formation. Whereas, the Army Band’s performance also showcased 150 years of Vande Mataram and India’s success in cricket.
Friends,
After the Beating Retreat, all this hard work and achievement used to gradually fade away. However, now a highly commendable initiative has been undertaken pertaining to it. For the first time, the music of Beating Retreat is also available on WAVES OTT. In the future, it will be available on other platforms as well – you must listen to it. You will be very proud of our Armed Forces and their traditions.
Friends,
During the last few years, inspiring stories of nature conservation have emerged from different parts of the country. These stories give us hope and fill us with pride. I want to share some examples with the listeners of ‘Mann Ki Baat’. Listening to them will bring joy to you. First, let’s talk about the Rann of Kutch. As soon as the monsoons end, the land here comes alive. Every year, lakhs of flamingos arrive here. The entire area turns pink, hence the name ‘Flamingo City’. These birds build their nests and raise their young ones here. The people of Kutch call them ‘Lakhha Ji Ke Baaraati’. Now, Lakha ji Ke Baaraati have become beautiful symbols of environmental conservation in Kutch.
Friends,
Another story is about the cooperation between humans and wildlife. And this one is from Uttar Pradesh. In the Terai region, herds of elephants approach villages during the harvest season. This increases the risk of conflict.
However, efforts like “Gaj Mitra” have now begun in Uttar Pradesh as well. Villagers themselves form teams to monitor elephants. They alert people in time. This is reducing conflict and increasing public trust.
Friends,
A piece of good news has also come in from Central India. Blackbucks have started reappearing in Chhattisgarh. Their numbers had dwindled significantly, but continued efforts led to increased conservation. Today, they are once again seen roaming the open fields. This marks the return of our lost heritage. Similar hope is visible in the conservation of the Great Indian Bustard, the Godavan. This bird used to be a hallmark of our desert regions. However, at one point, its numbers had dwindled to a trickle. The situation was such that this bird was on the verge of extinction. But now a major campaign is underway for its conservation. Scientific methods are being adopted. Breeding centers have been established, and now the blossoming of life anew is visible.
Friends,
Nature and humans are not separate. We are each other’s partners. When we understand nature, respect it, and live in harmony with it, change is clearly visible. Today, this change is emerging as new hope from every nook & corner of the country.
My dear countrymen,
The Northeast is like Ashtalakshmi for all of us. There is immense talent here and the natural beauty of the Northeast also draws everyone’s attention. In ‘Mann Ki Baat’ too, we have often discussed the achievements of the people of the Northeast.
Today, I will discuss another such achievement with you and that is the success of the Northeast in the Bamboo sector.
Friends,
What was once viewed as a burden is now giving new impetus to employment, business, and innovation. Our mothers and sisters are its biggest beneficiaries. You will be surprised to know how much change has come about by changing the definition of bamboo.
Friends,
According to the law made by the British, bamboo was defined as a tree, and the rules associated with it were very strict. It was very difficult to transport bamboo anywhere. As a result, people here started moving away from bamboo-related businesses.
Friends,
By changing the law in 2017, we removed bamboo from the tree category. The results of which are visible to everyone. Today, the bamboo sector is flourishing throughout the Northeast. People are continuously innovating and adding value to it.
Friends,
Let’s talk about Bijoy Sutradhar of Gomati district of Tripura and Pradeep Chakraborty of South Tripura. They saw the new laws as a huge opportunity for themselves. Then they integrated their work with technology. Today, they are producing better and more bamboo products than ever before.
In Dimapur and surrounding areas of Nagaland, there are several Self-Help Groups that have lent value addition to bamboo-based food products. There are also teams like Khorolo Creative Crafts, which are working on bamboo furniture and handicrafts.
Friends,
In Mamit district of Mizoram, there are teams working on bamboo tissue culture and poly-house management. I also learned about the Lagastal Bamboo Enterprise Team near Gangtok in Sikkim. It makes handicrafts, incense sticks, furniture, and interior decor items from bamboo.
Friends,
I have cited just a few examples here. The list of success stories of the bamboo sector in the country is quite long. I’ll urge all of you to positively purchase one bamboo product or the other from the Northeast. You can even present it as a gift. Your efforts will encourage those who toil hard to make bamboo products.
My dear countrymen,
In these rapidly changing times, technology has become a huge part of our lives. Today, we are witnessing the wonders of technology in connecting our past with the present. A recent development in this direction has delighted those involved in education and history. Friends, just a few days ago, the National Archives of India shared a unique database on a dedicated portal. This organization has digitized and made public over 20 crore invaluable documents. Some of these are very interesting – 7th century Gilgit manuscripts written on Bhoj Patra. Here, you will also find an interesting 8th-century text, Shri Bhuvalay. This text, based on numbers, is in the form of a grid. You can also view some significant letters related to Rani Lakshmibai. These reveal some of the decisions she made in 1857, displaying her valour.
For those who are great admirers of Netaji Subhash, there are many documents related to Netaji’s life, the Azad Hind Fauj, and his speeches. You will also find many documents related to Pandit Madan Mohan Malaviya ji. These include important information related to the establishment of BHU and the Hindi Sahitya Sammelan. Many unique documents related to our Constituent Assembly are also available here. I urge all of you to visit www.abhilekh-patal.in. It will give you a wonderful experience of our history.
Friends,
Just imagine: you are among the most talented people in the world, facing extremely difficult mathematical problems. You have only four and a half hours to solve them. This means that time is very limited, and the competition is international and very tough. It is natural to feel nervous in such a situation. But under these very circumstances, our daughters performed brilliantly. Earlier this month, the European Girls Mathematical Olympiad was held in Bordeaux, France. This was a major competition for schoolgirls with a keen interest in mathematics. It is one of the most prestigious competitions in the world. Our daughters performed their best ever in this Olympiad. I am very proud of this talented team. It included Shreya Mundhra from Mumbai, Sanjana Chacko from Thiruvananthapuram, Shivani Bharat Kumar from Chennai and Shrimoyee Bera from Kolkata.
Our team ranked sixth in the world. Shreya created history by winning the Gold Medal. Sanjana secured for herself the Silver Medal, and Shivani, the Bronze Medal.
Friends,
The selection process for this Olympiad in India is very tough in itself. It is a multi-stage selection process. In this, tough challenges have to be overcome at the Regional, State and National level. After that, the best performing students participate in a one-month Mathematics Training Camp. This camp is organised at the Homi Bhabha Centre for Science Education of the Tata Institute of Fundamental Research. At the end of this camp, a team selection test is conducted. The Indian team is selected on the basis of performance in this test.
Friends,
Every year around 6 lakh students from across the country participate in this Mathematical Olympiad Programme. This number is continuously increasing with time, which means that this culture of Olympiad is becoming increasingly popular among the daughters of the country. I appreciate their parents as well for supporting these gifted daughters.
My dear countrymen,
A very important campaign is currently underway in our country, which every Indian must be aware of. This is the Census campaign, the world’s largest census.
Friends,
Those who have already undergone such a process will have a different experience this time.
Census 2027 has been made digital. All information is being recorded directly in digital form. The enumerators going door-to-door have a mobile app. They will enter the information in it after talking to you.
Friends,
This time your participation in the census has also been made easier; you can enter your information yourself. This facility will open for you 15 days before the enumerator’s arrival. You can enter the information as per your convenience. When you complete the process, you receive a special ID. This ID is received on your mobile or email. Later, when the enumerator visits your home, you can verify the information by showing this ID. This eliminates the need to give information again. This saves time and simplifies the process.
Friends,
In states where self-enumeration has been completed, census staff have also begun enumerating households. House listing for approximately One crore, twenty lakh families has been completed so far.
Friends,
The national census isn’t just a government task. It’s the responsibility of all of us. Your participation is crucial. The information you provide is completely secure, kept confidential, and protected with digital security. Come, let’s all participate in this process. Let’s make Census 2027 a success.
Friends,
In our country, food traditions have never been confined, merely to taste. Indian cheese is an interesting part of this tradition. A few days ago, I shared information via a tweet.
Two Indian cheese brands received prestigious awards at an international cheese competition held in Brazil. This achievement was widely discussed on social media. Many people have said to me that the diversity of cheese in India should also be discussed.
Friends,
A major change is taking place in India’s dairy sector. Value addition in this sector has given our traditional flavors a new identity. Today, Indian cheese is making its mark globally. Be it breakfast, lunch, or dinner, the taste of India is reaching the world’s plates. Take Jammu and Kashmir’s Kalari cheese – it’s known as the “Mozzarella of Kashmir.” The Gujjar-Bakarwal community has been making and eating it for generations. Meanwhile, “Chhurpi” is very popular in Sikkim, Arunachal Pradesh, and Ladakh. The simplicity and softness of the mountains are felt in its taste. The special feature of this cheese is that it’s made from yak milk.
Friends,
“Topli Nu Paneer,” also known as “Surti Cheese,” in Maharashtra & Gujarat also holds a unique identity. I’ve mentioned only a few, but this world of flavors is vast in our country. Today, this tradition is gaining new strength. Many Indian companies are investing in this field. Modern technology is emerging, packaging is improving, and our products are meeting world standards. As a result, Indian cheese is now transcending the country’s borders and reaching global markets and restaurants.
Today, as we talk about local to global, the example of Indian cheese shows us the way forward. I am confident that India’s taste, Indian tradition, and Indian quality will provide a new experience to the people of the world and create a new connection with India.
My dear countrymen,
This month, many festivals, including New Year, were celebrated in many parts of the country. In a few days, on the 9th of May, on the occasion of ‘Pochishe Boishakh’, we will celebrate Gurudev Tagore’s birth anniversary. Gurudev was a multifaceted personality. He was not only a great writer and thinker; he also shaped many renowned institutions. Gurudev Tagore advocated for industries that provided sustainable employment and benefited villages. The influence of Rabindra Sangeet continues worldwide even today. My visits to Shantiniketan will remain unforgettable for me. This is the very institution that he nurtured and shaped with unwavering dedication. My humble tribute to him once again.
Friends,
The month of May also reminds us of the First War of Independence of 1857. I salute all the brave children of Maa Bharati who awakened the spirit of patriotism among the people. This is also vacation time for school children. I urge them to enjoy their holidays to the fullest and try to learn something new. During this summer season, all of you should also take full care of your health. We will meet again next month. With some new topics, with some new achievements of our countrymen. Thank you very much.
मन की बात की 133वीं कड़ी में प्रधानमंत्री के सम्बोधन का मूल पाठ (26.04.2026)
मेरे प्यारे देशवासियो, नमस्कार।
‘मन की बात’ के एक और episode में आप सबसे जुड़कर खुशी हो रही है। इधर, बीच, चुनाव की भागदौड़ रही है, लेकिन आपके पत्रों और संदेशों के माध्यम से हमने देश और देशवासियों की उपलब्धियों पर एक-दूसरे से अपनी खुशियाँ साझा भी की हैं। इस बार ‘मन की बात’ की शुरुआत देश की एक ऐसी ही बहुत बड़ी उपलब्धि से करते हैं।
साथियो, भारत ने विज्ञान को हमेशा देश की प्रगति से जोड़कर देखा है। इसी सोच के साथ हमारे वैज्ञानिक Civil Nuclear Programme को आगे बढ़ा रहे हैं। उनके प्रयासों से यह कार्यक्रम राष्ट्र निर्माण में अहम् योगदान दे रहा है। इससे हमारी industrial growth को, energy sector को, healthcare sector को बहुत लाभ हुआ है। खेती किसानी से लेकर आधुनिक innovators को भी भारत के Civil Nuclear Programme ने बहुत मदद की है। साथियो, कुछ ही दिन पहले, हमारे Nuclear Scientist ने एक और बड़ी उपलब्धि से भारत का गौरव बढ़ाया है। तमिलनाडु के कलपक्कम में Fast Breeder Reactor ने Criticality हासिल कर ली है। दरअसल, Criticality वह stage है, जिसमें reactor पहली बार self-sustaining nuclear chain reaction में सफलता हासिल करता है। इस stage का मतलब है reactor का operation phase में पहुंचना। भारत की nuclear energy journey में यह एक ऐतिहासिक milestone है। और बड़ी बात ये भी कि परमाणु reactor पूरी तरह स्वदेशी तकनीक से निर्मित है।
साथियो, इसे Breeder Reactor क्यों कहते हैं? इसके पीछे भी एक वजह है। यह एक ऐसा system है, जो ऊर्जा के उत्पादन के साथ-साथ भविष्य के लिए नया ईंधन भी खुद ही तैयार करता है। साथियो, मुझे मार्च 2024 का वह समय भी याद है, जब मैं कलपक्कम में reactor की core loading का साक्षी बना था। मैं उन सभी को बधाई देता हूँ, जिन्होंने, भारत के परमाणु कार्यक्रम में अपना अमूल्य योगदान दिया है। देशवासियों का जीवन बेहतर और आसान बनाने के लिए उनका यह प्रयास बहुत ही सराहनीय है। इससे विकसित भारत के हमारे संकल्प को भी एक नई ऊर्जा मिलेगी।
मेरे प्यारे देशवासियो ‘मन की बात’ में आज मैं एक ऐसी शक्ति की बात करना चाहता हूँ, जो अदृश्य है, लेकिन, जिसके बिना हमारा जीवन एक पल भी ना चले। यही ताकत भारत को आगे बढ़ा रही है। यह हमारी पवन-शक्ति है। हमारे प्राचीन ग्रंथों में कहा गया है –
‘वायुर्वा इति व्यष्टि:, वायुरवै समष्टि:।’
अर्थात् वायु सिर्फ एक तत्व नहीं है, यह जीवन की ऊर्जा है, यह समष्टि की शक्ति है।
साथियो, आज यही पवन-शक्ति भारत के विकास की नई कहानी लिख रही है। भारत ने हाल ही में पवन-ऊर्जा यानि Wind Energy में बड़ी उपलब्धि हासिल की है। अब भारत का wind energy generation capacity 56 gigawatt से अधिक हो चुकी है। पिछले एक साल में ही करीब 6 gigawatt नई क्षमता जुड़ी है। Wind energy में भारत तेजी से आगे बढ़ रहा है और दुनिया भी हमारी तरफ देख रही है। साथियो, आज भारत, wind energy capacity में दुनिया में चौथे स्थान पर है। यह हमारे इंजीनियरों की मेहनत है, यह हमारे युवाओं का परिश्रम है, यह देशी की सामूहिक इच्छाशक्ति का प्रतीक है।
साथियो, गुजरात, तमिलनाडु, महाराष्ट्र, राजस्थान देश के अनेक राज्य इस sector में अपना परचम लहरा रहे हैं। गुजरात के कच्छ, पाटन, बनासकांठा जैसे क्षेत्र जहाँ पहले सिर्फ रेगिस्तान नजर आता था, आज वहाँ, बड़े renewable energy park बन रहे हैं। इसका लाभ युवाओं को मिल रहा है, नए अवसर बन रहे हैं, नई skills विकसित हो रही हैं, रोजगार के नए रास्ते खुल रहे हैं।
साथियो, भारत के विकास के लिए सौर और पवन ऊर्जा जरूरी हैं। ये सिर्फ पर्यावरण की बात नहीं है – ये हमारे भविष्य की सुरक्षा है। इसमें हम सबकी भूमिका है। हमें बिजली बचानी है, हमें स्वच्छ ऊर्जा, clean energy अपनानी है। देश में हर स्तर पर ऐसे प्रयास जरूरी हैं। क्योंकि इन्हीं से बड़ा बदलाव आता है।
साथियो, मई महीने की शुरुआत एक पावन अवसर के साथ होने जा रही है। कुछ ही दिनों में हम बुद्ध पूर्णिमा मनाएंगे। मैं आप सभी देशवासियों को अपनी अग्रिम शुभकामनाएं देता हूँ। भगवान गौतम बुद्ध का जीवन संदेश आज भी उतना ही प्रासंगिक है। उन्होंने हमें सिखाया है कि शांति हमारे भीतर से शुरू होती है, उन्होंने बताया है कि स्वयं पर विजय सबसे बड़ी विजय होती है। आज दुनिया जिस तरह के तनावों और संघर्षों से गुजर रही है। ऐसे समय में बुद्ध के विचार और भी अहम हो गए हैं।
साथियो, दक्षिण अमेरिका के चिली में एक संस्था भगवान बुद्ध के विचारों को आगे बढ़ा रही है। लद्दाख में जन्मे ड्रबपोन ओत्जर रिनपोचे (Drubpon Otzer Rinpoche) के मार्गदर्शन में काम हो रहा है। ये संस्था ध्यान और करुणा को लोगों के जीवन से जोड़ रही है। कोचीगुआज घाटी में बना स्तूप लोगों को शांति का अनुभव कराता है। वाकई, यह देखकर गर्व होता है। भारत की प्राचीन धारा दुनिया तक पहुँच रही है। दूर-दराज के लोग भी इससे जुड़ रहे हैं।
साथियो, बौद्ध परंपरा हमें प्रकृति से जुड़ना भी सिखाती है। भगवान बुद्ध को ज्ञान एक वृक्ष के नीचे मिला था। प्रकृति हमारे जीवन का अभिन्न हिस्सा है। देश में भी ऐसे प्रयास हो रहे हैं। कर्नाटक में Karma Monastery इसका अच्छा उदाहरण है। यह मठ एक जीवंत वन क्षेत्र है, जो, 100 एकड़ में फैला है। इस वन में 700 से अधिक देसी वृक्षों को संरक्षित किया गया है। साथियो, बुद्ध का संदेश सिर्फ अतीत नहीं है। यह आज भी प्रासंगिक है और भविष्य के लिए भी जरूरी है। बुद्ध पूर्णिमा का यह अवसर प्रेरणा देता है। हम अपने जीवन में शांति बढ़ाएँ, करुणा अपनाएं और संतुलन के साथ आगे बढ़ें।
मेरे प्यारे देशवासियो, आप सभी जानते हैं, हमारे देश में अब 23 जनवरी, यानि, नेताजी सुभाष की जयंती से लेकर 30 जनवरी, यानि, गांधी जी की पुण्यतिथि तक गणतंत्र का महोत्सव मनाया जाता है। इसी महोत्सव का अहम हिस्सा होता है – Beating Retreat. आज मैं आपसे Beating Retreat की चर्चा कर रहा हूँ, क्योंकि, इसके पीछे एक खास वजह है।
साथियो, आपने देखा होगा, यह समारोह अलग-अलग bands की विविध संगीत परंपराओं को दर्शाता है। बीते कुछ सालों से इसमें भारतीय संगीत का समावेश बढ़ा है और ये देश के लोगों को भी बहुत पसंद आ रहा है। इस साल की Beating Retreat ceremony भी बहुत यादगार रही थी। Air Force, Army, Navy और C.A.P.F के bands ने बहुत ही अच्छी performance दी थी।
साथियो, शानदार Music के साथ-साथ जानदार formations का ये कार्यक्रम, सबका ध्यान खींचता है। Air Force band ने सिंदूर formation बनाया। NAVAL Band ने मत्स्य यंत्र formation बनाया। वहीं, Army Band के performance में वंदे-मातरम् के 150 साल और cricket में भारत की सफलता को भी दर्शाया गया।
साथियो, Beating Retreat के बीत जाने के बाद, ये सारी मेहनत, ये उपलब्धि धीरे-धीरे ओझल हो जाती थी, लेकिन, अब इसे लेकर बहुत ही अच्छा प्रयास हुआ है। Beating Retreat का music पहली बार WAVES OTT पर भी उपलब्ध है। आने वाले समय में यह दूसरे platforms पर भी मौजूद होगा – आप इसे जरूर सुनें। आपको अपनी Armed Forces और उनकी परंपराओं पर बहुत गर्व होगा।
साथियो, पिछले कुछ वर्षों में देश के अलग-अलग हिस्सों से प्रकृति के संरक्षण की प्रेरक कहानियाँ सामने आई हैं। ये कहानियाँ हमें उम्मीद देती हैं और गर्व से भर देती हैं। मैं ‘मन की बात’ के श्रोताओं से कुछ उदाहरण साझा करना चाहता हूँ। इनको सुनकर आपका मन प्रसन्न हो जाएगा। पहले, बात कच्छ के रण की। बरसात खत्म होते ही यहां की धरती जीवंत हो जाती है। हर साल लाखों Flamingo यहां आते हैं। पूरा इलाका गुलाबी रंग से रंग जाता है, इसलिए इसे ‘Flamingo City’ कहा जाता है। ये पक्षी यहीं घोसलें बनाते हैं और अपने बच्चों को बड़ा करते हैं। कच्छ के लोग इन्हें ‘लाखा जी के बाराती’ कहते हैं। अब लाखा जी के ये बाराती कच्छ में पर्यावरण संरक्षण के बड़े सुंदर प्रतीक बन गए हैं।
साथियो, दूसरा किस्सा इंसान और वन्य-जीवों के सहयोग का है। और ये उत्तर प्रदेश से है। यहां के तराई इलाकों में फसल के समय हाथियों के झुंड गाँव की ओर आते हैं। इससे टकराव की आशंका बढ़ती है। लेकिन, अब यू.पी. में भी ‘गज मित्र’ जैसे प्रयास शुरू हुए हैं। गाँव के लोग ही टीम बनाकर हाथियों पर नजर रखते हैं। वे समय रहते लोगों को सतर्क करते हैं। इससे टकराव कम हो रहा है और लोगों में भरोसा बढ़ रहा है।
साथियो, मध्य भारत से भी एक अच्छी खबर आई है। छत्तीसगढ़ में blackbuck, यानि, काले हिरण फिर से दिखाई देने लगे हैं। एक समय इनकी संख्या बहुत कम हो गई थी, लेकिन लगातार प्रयास हुए, और संरक्षण बढ़ाया गया। आज ये फिर से खुले मैदानों में दौड़ते नजर आते हैं। यह हमारी खोती विरासत की वापसी है। ऐसी ही उम्मीद Great Indian bustard यानि गोडावण के संरक्षण में भी दिख रही है। ये पक्षी हमारे रेगिस्तानी इलाकों की पहचान हुआ करती थी। लेकिन, एक समय इसकी संख्या बहुत कम रह गई थी। हालत ये थी कि ये पक्षी लुप्त होने की कगार पर पहुँच गई थी। लेकिन अब इसके संरक्षण के लिए बड़ा अभियान चल रहा है। वैज्ञानिक तरीके अपनाए जा रहे हैं। प्रजनन केंद्र बनाए गए हैं और अब नए जीवन की शुरुआत दिखाई दे रही है।
साथियो, प्रकृति और मानव अलग नहीं हैं। हम एक-दूसरे के साथी हैं। जब हम प्रकृति को समझते हैं, उसका सम्मान करते हैं और उसके साथ मिलकर चलते हैं, तो बदलाव साफ दिखाई देता है। आज यही बदलाव देश के कोने-कोने से नई उम्मीद बनकर सामने आ रहा है।
मेरे प्यारे देशवासियो, Northeast हम सब के लिए अष्टलक्ष्मी है। यहां भरपूर talent है और Northeast की प्राकृतिक सुंदरता भी सबका ध्यान खींचती है। ‘मन की बात’ में भी हम अक्सर Northeast के लोगों की उपलब्धियों पर चर्चा करते आए हैं। आज ऐसी ही एक और उपलब्धि की मैं आपसे चर्चा करूंगा और वो है – Bamboo sector में Northeast की सफलता। साथियो, जिस चीज को कभी बोझ के रूप में देखा जाता था, वह आज रोजगार, कारोबार और innovation को नई गति दे रही है। हमारी माताएं-बहनें इसकी सबसे बड़ी लाभार्थी हैं। आपको ये जानकर हैरानी होगी कि bamboo की परिभाषा बदल देने से कितना बड़ा परिवर्तन आया है। साथियो, अंग्रेजों के बनाए कानून के हिसाब से bamboo को पेड़ के रूप में परिभाषित किया गया था और इससे जुड़े नियम बहुत कड़े थे। कहीं पर भी bamboo को ले जाना बहुत मुश्किल था। ऐसे में यहां के लोग बांस से जुड़े काम-धंधे से दूर होते गए। साथियो, साल 2017 में कानून में बदलाव करके हमने bamboo को पेड़ की category से बाहर किया। जिसके नतीजे सबके सामने हैं। आज पूरे Northeast में bamboo sector फल-फूल रहा है। लोग लगातार innovation करके इसमें value addition कर रहे हैं।
साथियो, त्रिपुरा के गोमती district के बिजॉय सूत्रधार और south त्रिपुरा के प्रदीप चक्रवर्ती उन्हीं की बात करें। इन्होंने नए कानूनों को अपने लिए एक बड़े अवसर के रूप में देखा। फिर इन्होंने अपने काम को technology से जोड़ा। आज वे पहले से कहीं बेहतर और कहीं ज्यादा बांस के उत्पाद बना रहे हैं।
नागालैंड के दीमापुर और आसपास के इलाकों में कई ऐसे Self Help Groups हैं जिन्होंने bamboo से जुड़े food products में value addition किया है। वहां खोरोलो क्रिएटिव क्राफ्ट जैसी टीमें भी हैं, जो, बांस के furniture और handicrafts पर काम कर रही हैं ।
साथियो, मिज़ोरम के मामित जिले में ऐसी टीमें हैं, जो, बांस के tissue culture और poly-house management पर काम कर रही हैं। मुझे सिक्किम में गंगटोक के करीब Lagastal Bamboo Enterprise Team के बारे में भी पता चला है। यह bamboo से handicrafts, अगरबत्ती sticks, furniture और interior decor items बनाती है।
साथियो, मैंने यहां पर कुछ ही उदाहरण दिए हैं। देश में bamboo sector की सफलता की यह list काफी लंबी है। मैं आप सभी से आग्रह करूंगा कि Northeast का कोई-न-कोई बांस का उत्पाद जरूर खरीदें। आप इसे gift के रूप में भी दे सकते हैं। आपके इस प्रयास से उन लोगों का हौसला बढ़ेगा, जो bamboo products को बनाने में अपना पसीना बहाते हैं ।
मेरे प्यारे देशवासियो, तेजी से बदलते हुए इस समय में technology हमारी ज़िंदगी का बहुत बड़ा हिस्सा बन गई है। आज हम अपने अतीत को वर्तमान से जोड़ने में भी technology का कमाल देख रहें हैं। इस दिशा में हाल ही में एक ऐसा development हुआ है जिससे शिक्षा से जुड़े लोग और इतिहास में रुचि रखने वाले बहुत खुश हुए हैं। साथियो, कुछ दिन पहले ही National Archives of India ने एक विशेष portal पर एक अनोखा database शेयर किया है। इस संस्था ने 20 करोड़ से भी ज्यादा अमूल्य दस्तावेजों को digitize कर सार्वजनिक किया है। इनमें से कुछ तो बहुत ही दिलचस्प हैं – 7वीं शताब्दी की गिलगित पांडुलिपियाँ भोजपत्र पर लिखी हुई हैं। यहाँ आपको 8वीं शताब्दी का एक रोचक ग्रंथ श्री भुवालय भी देखने को मिलेगा। अंकों पर आधारित यह ग्रंथ एक grid के रूप में है। रानी लक्ष्मीबाई से जुड़े कुछ अहम् पत्र भी आप यहाँ देख सकते हैं। इनसे 1857 में उनके द्वारा लिए गए कुछ निर्णयों का पता चलता है; जो उनके पराक्रम को दर्शाते हैं। जो लोग नेताजी सुभाष के बड़े प्रशंसक हैं उनके लिए यहाँ नेताजी के जीवन, आजाद हिन्द फौज और उनकी speech से जुड़े कई documents हैं। आपको पंडित मदन मोहन मालवीय जी उनसे जुड़े कई documents भी मिलेंगे। इनमें BHU की स्थापना और हिन्दी साहित्य सम्मेलन से जुड़ी अहम् जानकारियाँ हैं। यहाँ हमारे संविधान सभा से जुड़े कई अनोखे दस्तावेज भी उपलब्ध हैं। मैं आप सभी से आग्रह करता हूँ कि आप www.abhilekh-patal.in को जरूर visit करें। यह आपको अपने इतिहास का अद्भुत अनुभव देगा ।
साथियो, जरा कल्पना कीजिए, आप दुनिया-भर के सबसे प्रतिभाशाली लोगों के बीच हैं, आपके पास गणित के बहुत ही कठिन सवाल हैं। इन्हें सुलझाने के लिए समय है – केवल साढ़े चार घंटे। यानि वक्त बहुत कम है और competition international है, बहुत तगड़ा है। ऐसी स्थिति में nervous होना बहुत स्वाभाविक है। लेकिन इन्हीं परिस्थितियों में हमारी बेटियों ने कमाल कर दिया। इस महीने की शुरुआत में फ़्रांस के बोरदो (Bordeaux) में European Girls Mathematical Olympiad का आयोजन हुआ था। Maths में गहरी रुचि रखने वाली स्कूली छात्राओं के लिए ये एक बड़ी प्रतियोगिता थी। यह दुनिया की सबसे सम्मानित प्रतियोगिताओं में से एक है। इस Olympiad में हमारी बेटियों ने अब तक का सबसे बेहतरीन प्रदर्शन किया। मुझे इस प्रतिभाशाली टीम पर बहुत गर्व है। इसमें मुंबई की श्रेया मुंधड़ा, तिरुवनंतपुरम की संजना चाको, चेन्नई की शिवानी भरत कुमार और कोलकाता की श्रिमोयी बेरा शामिल थीं। इसमें हमारी टीम विश्व में छठे स्थान पर रही। श्रेया ने Gold Medal जीतकर इतिहास रच दिया, संजना ने Silver, तो शिवानी ने Bronze Medal अपने नाम किया।
साथियो, इस Olympiad के लिए भारत में जो selection की प्रक्रिया है, वो अपने आप में बहुत कठिन है। इसका एक multi-stage selection process है। इसमें Regional, State और National Level पर कठिन चुनौतियों को पार करना होता है। इसके बाद सबसे बेहतर प्रदर्शन करने वाली छात्राएँ एक महीने के Mathematics Training Camp में शामिल होती हैं। यह camp, Tata Institute of Fundamental Research के Homi Bhabha Center for Science Education में आयोजित होता है। इस camp के आखिर में team selection test होता है। इसमें performance के आधार पर ही भारत की टीम चुनी जाती है।
साथियो, हर वर्ष देश-भर की करीब 6 लाख students इस Mathematical Olympiad Program में हिस्सा लेती हैं। समय के साथ यह संख्या लगातार बढ़ रही है, यानि, देश की बेटियों के बीच Olympiad का यह culture तेजी से लोकप्रिय हो रहा है। इन होनहार बेटियों को support करने के लिए मैं उनके parents की भी सराहना करता हूँ।
मेरे प्यारे देशवासियो, हमारे देश में इस समय एक बहुत अहम् अभियान चल रहा है, जिसके बारे में हर भारतीय को जानकारी होनी जरूरी है। ये है जनगणना का अभियान, यह दुनिया की सबसे बड़ी जनगणना है। साथियो, जो साथी पहले से इस तरह की प्रक्रिया से गुजरे हैं, इस बार जनगणना का उनका अनुभव, अलग होने वाला है। जनगणना 2027 को digital बनाया गया है। सारी जानकारी सीधे digital माध्यम में दर्ज हो रही है। घर-घर जाने वाले कर्मचारियों के पास mobile app है। वे आपसे बात करके उसी में जानकारी दर्ज करेंगे। साथियो, इस बार जनगणना में आपकी भागीदारी भी आसान बनाई गई है, आप खुद भी अपनी जानकारी दर्ज कर सकते हैं। कर्मचारी के आने से 15 दिन पहले आपके लिए सुविधा शुरू होगी। आप अपने समय के अनुसार जानकारी भर सकते हैं। जब आप प्रक्रिया पूरी करते हैं, तो आपको एक विशेष ID मिलती है। ये ID आपके mobile या e-mail पर आती है। बाद में जब कर्मचारी आपके घर आता है, तो आप यही ID दिखाकर जानकारी की पुष्टि कर सकते हैं। इससे दोबारा जानकारी देने की जरूरत नहीं पड़ती। समय भी बचता है और प्रक्रिया आसान हो जाती है। साथियो, जिन राज्यों में स्व-गणना का काम पूरा हो गया है, वहां, गणना कर्मचारी द्वारा घरों के सूचीकरण का कार्य भी शुरू कर दिया गया है। अब तक लगभग 1 करोड़ 20 लाख परिवारों का मकान सूचीकरण का कार्य पूरा भी हो चुका है। साथियो, देश की जनगणना सिर्फ सरकारी काम नहीं है। यह हम सब की जिम्मेदारी है। आपकी भागीदारी बहुत जरूरी है। आपकी दी गई जानकारी पूरी तरह सुरक्षित रहती है, यह गोपनीय रखी जाती है, digital सुरक्षा के साथ इसे सुरक्षित किया जाता है। आइए, हम सब मिलकर इस प्रक्रिया में भाग लें। जनगणना 2027 को सफल बनाएं।
साथियो, हमारे देश में खाने-पीने की परंपरा सिर्फ स्वाद तक सीमित नहीं रही है। इसी परंपरा का एक दिलचस्प हिस्सा है भारत की Cheese. कुछ दिन पहले मैंने tweet के माध्यम से एक जानकारी साझा की थी। ब्राजील में आयोजित एक अन्तर्राष्ट्रीय Cheese प्रतियोगिता में भारतीय Cheese के दो brands को प्रतिष्ठित पुरस्कार मिले हैं। इस उपलब्धि की चर्चा social media पर भी खूब हुई। कई लोगों ने मुझसे कहा कि भारत में Cheese की जो विविधता है उस पर भी बात होनी चाहिए।
साथियो, भारत के dairy sector में बहुत बड़ा बदलाव आ रहा है। इस sector में Value addition ने हमारे पारंपरिक स्वाद को एक नई पहचान दी है। आज भारतीय cheese दुनिया-भर में अपनी जगह बना रही है। breakfast हो, lunch हो, या dinner, दुनिया की प्लेटों में भारत का स्वाद पहुंच रहा है। जम्मू-कश्मीर की कलारी cheese को ही लीजिए – इसे ‘कश्मीर का मोजेरेला’ कहा जाता है। गुज्जर-बकरवाल समुदाय के लोग, पीढ़ियों से इसे बनाते और खाते आए हैं। वहीं सिक्किम, अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख में ‘छुरपी’ बहुत प्रसिद्ध है। पहाड़ों की सादगी और कोमलता इसके स्वाद में भी महसूस होती है। इस cheese की खास बात यह है कि इसे याक के दूध से बनाया जाता है।
साथियो, महाराष्ट्र और गुजरात में ‘टोपली नु पनीर’ जिसे ‘सुरती cheese’ भी कहा जाता है। वह भी अपनी एक अलग पहचान रखता है। मैंने यहां सिर्फ कुछ नाम लिए हैं लेकिन हमारे देश में स्वाद की यह दुनिया बहुत व्यापक है। आज इस परंपरा को नई ताकत मिल रही है। अनेक भारतीय कंपनियां इस क्षेत्र में निवेश कर रही हैं। आधुनिक तकनीक आ रही है, बेहतर packaging हो रही है और हमारे उत्पाद world standard के साथ आगे बढ़ रहे हैं। इसी का परिणाम है कि भारतीय cheese अब देश की सीमाओं से निकलकर दुनिया के बाजारों और रेस्तरां तक पहुंच रही है। आज हम local से global की बात करते हैं, उसमें भारतीय cheese का उदाहरण, हमें, आगे की दिशा दिखाता है। मुझे विश्वास है भारत का स्वाद, भारत की परंपरा और भारत की गुणवत्ता दुनिया के लोगों को एक नया अनुभव देगी और भारत से एक नया जुड़ाव भी बनाएगी।
मेरे प्यारे देशवासियो, इस महीने देश के कई हिस्सों में नववर्ष सहित अनेक पर्व-त्योहार मनाए गए। कुछ ही दिन बाद 9 मई को ‘पोच्चीशे बोइशाख’ के अवसर पर हम गुरुदेव टैगोर की जन्म-जयंती मनाएंगे। गुरुदेव बहु-आयामी व्यक्तित्व के धनी थे। वे एक महान लेखक और विचारक तो थे ही, उन्होंने कई प्रसिद्ध संस्थानों को भी आकार दिया। गुरुदेव टैगोर लोगों के लिए ऐसे उद्योगों के पक्षधर थे, जिनमें स्थायी रोजगार मिलने के साथ ही गांवों का भी कल्याण हो। उनके रवींद्र संगीत का प्रभाव आज भी दुनिया-भर में बना हुआ है। मेरे लिए शांति निकेतन की यात्राएं अविस्मरणीय रहीं। यह वही institution है, जिसे उन्होंने पूरे समर्पण भाव से सींचा और संवारा था। उन्हें एक बार फिर मेरी विनम्र श्रद्धांजलि।
साथियो, मई का महीना 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम की याद भी दिलाता है। मैं मां भारती की सभी वीर संतानों को नमन करता हूं, जिन्होंने लोगों में देश-भक्ति की भावना जागृत की थी। यह समय स्कूली बच्चों की छुट्टियों का भी होता है। मेरा आग्रह है कि वे अपनी छुट्टियों का भरपूर आनंद लें और कुछ नया सीखने का प्रयास करें। गर्मियों के इस मौसम में आप सभी अपने स्वास्थ्य का भी पूरा ध्यान रखें। अगले महीने आपसे फिर मुलाकात होगी। कुछ नए विषयों के साथ, देशवासियों की कुछ नई उपलब्धियों के साथ। बहुत-बहुत धन्यवाद ।
